`

Zapraszamy...

Kościół i inne zabytki

Zespół pobernardyński w Łukowie

Kościół, dzwonnica, budynek poklasztorny

i ich otoczenie

 

„Jakże miłe są przybytki Twoje, Panie Zastępów!”

(Ps 84, 2)

 

Zespół i jego położenie

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego wraz z dzwonnicą, budynkiem dawnego klasztoru i otaczającym je terenem tworzy zespół klasztorny pobernardyński. Jest to jeden z najcenniejszych zabytków Łukowa. Zespół wpisano do rejestru zabytków województwa lubelskiego pod numerem A/385. Leży przy ul. Kard. Stefana Wyszyńskiego, na działce parafialnej nr 8137/4.

Gdy w 1629 r. przybyli tu bernardyni, teren ten leżał poza miastem, na przedmieściu, przy drodze wychodzącej z Łukowa za bramą lubelską. Dawna ulica Lubelska, w XIX wieku nazywana też Radzyńską, to dzisiejsza ul. Kard. Stefana Wyszyńskiego. Według pomiaru miasta z 1821 r. na jednej działce znajdowały się kościół, klasztor, cmentarz przykościelny, zabudowania gospodarcze, folwark i ogród o powierzchni 9 morgów. Szpital bernardyński stał na osobnej działce przy tej samej ulicy.

Położenie na uboczu okazało się dla zespołu zbawienne. W czasie wielkich pożarów Łukowa z lat 1782, 1803 i 1812, które strawiły dawne świątynie miejskie, kościół bernardyński ocalał. Dziś, gdy miasto otoczyło go zabudową, zespół wraz z placem kościelnym pozostaje jednym z najważniejszych akcentów urbanistycznych Łukowa, a wysoka bryła kościoła z wieżyczką nad prezbiterium jest widoczna z daleka.

 

 

 

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

 
Dzieje budowy w skrócie

Obecna świątynia jest drugim kościołem bernardynów w Łukowie. Pierwszy, drewniany, wzniesiono staraniem starosty Erazma Domaszewskiego około 1627–1629 r. Pozwolenie na poświęcenie kamienia węgielnego pod kościół murowany wydano w 1648 r., a w 1655 r. zawarto kontrakt z mistrzem murarskim Adamem Tomaszewiczem. Już w pierwszym roku po podpisaniu kontraktu wymurowano krypty i wypłacono murarzom należność. Wojny połowy XVII wieku przerwały jednak dalsze prace. W 1712 r. kontynuowano murowanie fundamentów, później wzniesiono mury prezbiterium do wysokości okien, a decydujący etap budowy przypadł na lata 1760–1770. Dzwonnicę ukończono w 1766 r., a kościół w 1770 r.

Wielopokoleniowa historia budowy sprawiła, że w bryle świątyni łączą się zamysł z połowy XVII wieku i realizacja z drugiej połowy XVIII wieku. Kościół reprezentuje styl barokowy. Opracowania określają go jako budowlę o wczesnobarokowym, monumentalnym charakterze bryły, ale stosunkowo skromną w detalu, z późnobarokowym wyposażeniem.

 

 

Kościół na tle architektury bernardyńskiej

Łukowska świątynia wpisuje się w tradycję budownictwa bernardyńskiego w dawnej Rzeczypospolitej. Kościoły tego zakonu odznaczały się zwykle prostym, czytelnym planem: jedną obszerną nawą przeznaczoną dla wiernych, którzy licznie przychodzili na kazania, oraz wydłużonym prezbiterium, w którym za ołtarzem głównym mieścił się chór zakonny. Do świątyni przylegał klasztor, połączony z nią korytarzem lub krużgankiem, tak by zakonnicy mogli przechodzić na modlitwę bez wychodzenia na zewnątrz.

W XVII i XVIII wieku fasady kościołów bernardyńskich często otrzymywały dwie wieże, nawiązujące do wzorów rzymskich i do architektury wielkich świątyń zakonnych. Zgodnie z franciszkańskim ideałem ubóstwa zewnętrzny wystrój pozostawał umiarkowany, a całe bogactwo artystyczne koncentrowano we wnętrzu: w ołtarzach, rzeźbach i polichromii, które miały pobudzać wiernych do modlitwy i rozważania Męki Pańskiej. Kościół łukowski jest dobrym przykładem tej zasady. Stosunkowo skromna bryła kryje okazały, barokowy wystrój.

 

 

Bryła i plan

Kościół jest murowany z cegły i otynkowany, jednonawowy, orientowany: fasada zwrócona jest na zachód, a prezbiterium na wschód. Ma około 41–42 m długości i 20–22 m szerokości. Według XIX-wiecznego opisu jego wysokość wynosiła około 60 stóp. Do nawy przylega węższe prezbiterium, zakończone absydą. Po prawej stronie ołtarza głównego przylega do prezbiterium duża zakrystia, obecnie wykorzystywana przez wiernych, a za nią dawny skarbczyk, który pełni dziś funkcję zakrystii dla kapłanów.

Układ wnętrza odpowiada klasycznemu schematowi kościoła zakonnego, który przewidywał już kontrakt z 1655 r.: prezbiterium („mały chór”) dla zakonników i ołtarza głównego, obszerna nawa („wielki chór”) dla wiernych, a od zachodu kruchta (babiniec) z chórem muzycznym i organami nad nią. Do drzwi głównych prowadziło dawniej z obu stron po siedem stopni.

Pierwotnie i aż do 1987 r. dach kościoła pokrywała czerwona dachówka ceramiczna. Od niej świątynia zyskała popularną nazwę „kościół czerwony”. W czasie remontu w latach 1987–1989 dach otrzymał pokrycie z blachy miedzianej, a więźbę dachową, nienaprawianą od czasów budowy, gruntownie wyremontowano.

 

 

Fasada i wieże

Kościół wyróżnia się przede wszystkim znaczną wysokością korpusu. Mury nawy i wysoki dach sprawiają, że bryła świątyni dominuje nad otoczeniem. Fasadę zachodnią flankują dwie niewielkie wieże równej wysokości, które tylko nieznacznie wystają ponad szczyt fasady i kalenicę dachu. Znacznie wyżej wznosi się trzecia wieża, smukła wieżyczka na sygnaturkę nad prezbiterium. To ona jest najwyższym punktem kościoła i jego najbardziej rozpoznawalnym akcentem w panoramie miasta. Już kontrakt z 1655 r. przewidywał sześcioboczną wieżę na dzwony lub zegar.

Fasadę zdobiły dawniej malowidła religijne. Według przekazów T. Milewskiego, J. Rzewuskiego i M. Zachoszcz w szczycie pod dachem znajdował się obraz Pana Jezusa z dziećmi. Nad wejściem głównym widniała postać św. Heleny z krzyżem, a pod nią marmurowa tablica z napisem: „Bądźcie doskonałymi, jak Ojciec wasz niebieski doskonałym jest”. Na fasadzie widniały też wizerunki św. Franciszka, św. Antoniego oraz bł. Władysława z Gielniowa, bernardyńskiego kaznodziei i poety.

Na wieżach umieszczono wizerunki czterech Ewangelistów. Na elewacji północnej i fasadzie wieży północnej przedstawiono św. Marka i św. Mateusza, a na elewacji południowej i fasadzie wieży południowej św. Łukasza i św. Jana. Malowidła poprawiano w 1928 r. i odnawiano w 1965 r. Podczas remontu pod koniec lat 80. XX wieku usunięto je wraz ze starym tynkiem, ponieważ służby konserwatorskie uznały je za pozbawione wartości artystycznej. Zachował się jedynie wizerunek św. Heleny z krzyżem nad głównym wejściem, przypominający o tytule kościoła.

 

 

Wnętrze

Wnętrze kościoła jest jasne i przestronne. Według dawnego opisu oświetla je dwanaście okien. Jednonawowy układ sprawia, że uwagę wchodzącego od razu przyciąga oddzielone łukiem tęczowym prezbiterium z monumentalnym ołtarzem głównym. Nad wejściem znajduje się chór muzyczny z organami. Z sufitu nawy zwisają dwa wielopoziomowe żyrandole: jeden ozdobiony kryształowymi sznurami, drugi pozłacany.

Pierwotny układ prezbiterium był inny niż obecnie. Ołtarz główny był wysunięty bardziej do przodu i łączył się z pierwszymi ołtarzami bocznymi, zwróconymi ku nawie. Za nim mieścił się chór zakonny, w którym bernardyni wspólnie odmawiali liturgię godzin. Z chóru murowany korytarz prowadził bezpośrednio do budynku klasztornego. Rozwiązanie to zlikwidowano w XIX wieku, po kasacie zakonu.

Dawną drewnianą posadzkę zastąpiono później nową. W 2005 r. położono obecną: w prezbiterium marmurową, a w nawie granitową, z charakterystycznym szachownicowym układem w przejściu głównym. Jednocześnie wymieniono instalacje elektryczne i wodne.

 

 

Polichromia

Wnętrze kościoła miało niegdyś bogatą polichromię. Według przekazów historycznych w prezbiterium do pierwszych lat po II wojnie światowej znajdowały się malowidła przedstawiające sceny z życia św. Franciszka z Asyżu, a w centrum sklepienia postać Boga Ojca. Malowidła o tematyce franciszkańskiej miały zdobić także łuk tęczowy, a wśród nich postać Chrystusa na krzyżu.

Podczas remontu w 1951 r. całą wewnętrzną polichromię pospiesznie zamalowano, także na sklepieniu i na łuku tęczowym. Pozostawiono jedynie dwa wizerunki świętych bernardyńskich, umieszczone wysoko w przestrzeniach między oknami prezbiterium. Malowidło na łuku odtworzono w 1974 r., ale podczas remontu w 1988 r. zdjęto uszkodzony tynk i łuk ponownie otrzymał gładkie wykończenie.

W latach 2022–2025 w prezbiterium przeprowadzono prace konserwatorskie, które wykonali konserwatorzy dzieł sztuki prof. Jan Rogóż i mgr Aleksandra Wysokińska. Badania nie potwierdziły przekazów o scenach z życia św. Franciszka i postaci Boga Ojca. Odkryto natomiast spod późniejszych przemalowań i poddano konserwacji dekorację malarską, którą dziś podziwiamy. Na sklepieniu prezbiterium, w glorii promieni i obłoków, pośród postaci aniołów, widnieje Oko Opatrzności w trójkącie, symbol Trójcy Świętej. Pola sklepienia rozdzielają malowane gurty, a ściany pokrywa iluzjonistyczna dekoracja architektoniczna: malowane płyciny, obramienia i ornamenty w delikatnych odcieniach różu, błękitu i szarości. W polach między oknami widnieją postacie świętych. Jasna, pastelowa kolorystyka podkreśla ciemny, złocony ołtarz główny.

 

 

Ołtarz główny

Najcenniejszą częścią wyposażenia są późnobarokowe ołtarze architektoniczne z rzeźbą figuralną, których pochodzenie łączy się z warsztatami lwowskimi. Przewodnikiem po ich bogactwie jest przede wszystkim ołtarz główny, wypełniający całą szerokość prezbiterium.

Druga połowa XVIII wieku była złotym okresem rzeźby lwowskiej. Pracujący we Lwowie i na kresach rzeźbiarze tworzyli dla kościołów i klasztorów całej wschodniej części Rzeczypospolitej ołtarze pełne ekspresji. Ich dzieła wyróżniały się dynamicznymi postaciami w rozwianych szatach, śmiałymi gestami i charakterystycznym białym lub srebrzystym opracowaniem figur, kontrastującym z ciemną architekturą ołtarzy i złoceniami. Łukowskie ołtarze, choć nie znamy ich twórców, wpisują się w ten nurt.

Ołtarz ma postać okazałej, wielokondygnacyjnej architektury o ciemnej, czarno-grafitowej marmoryzacji, ożywionej obficie złoconymi detalami. Struktura opiera się na rzędach kolumn o złoconych kapitelach, ustawionych w uskokach, tak że ołtarz zdaje się falować i wychodzić ku wiernym. Między kolumnami i na cokołach umieszczono cztery wielkie, białe figury świętych zakonników, z księgami w dłoniach i w wymownych, barokowych gestach. Są to (od lewej): św. Franciszek z Asyżu, św. Dominik, św. Bernardyn ze Sieny i św. Jan Kapistran. Trzej z nich to franciszkanie: założyciel zakonu, patron bernardynów i apostoł, który sprowadził ich do Polski. Obecność św. Dominika, założyciela zakonu kaznodziejskiego, przypomina o duchowym braterstwie dwóch wielkich zakonów żebrzących, franciszkanów i dominikanów, które od XIII wieku razem odnawiały Kościół przez ubóstwo i głoszenie Ewangelii.

W centralnej części ołtarza, w niszy na tle czerwonej draperii, znajduje się krucyfiks, a niżej, nad tabernakulum, figura Pana Jezusa Miłosiernego. Tabernakulum ujęte jest małymi złoconymi kolumienkami i flankowane figurkami aniołów. W zwieńczeniu ołtarza unoszą się obłoki z białymi figurami aniołów i postaci adorujących, a nad całością jaśnieje promienista gloria. Białe rzeźby na ciemnym tle i blask złoceń tworzą efekt typowy dla dojrzałego baroku i rokoka.

Ołtarz był wielokrotnie odnawiany: w 1951 r., w czasie generalnego remontu w latach 1988–1989, gdy jego elementy dekoracyjne pokryto cienką warstwą prawdziwego złota, oraz w późniejszych latach. Przed ołtarzem ustawiono współczesny ołtarz soborowy zwrócony ku wiernym, ambonkę i fotele celebransów.

 

 

Figura Pana Jezusa Miłosiernego

Największą świętością kościoła jest drewniana, polichromowana figura Pana Jezusa Miłosiernego, nazywanego też Frasobliwym. Pochodzi co najmniej z pierwszej połowy XVII wieku, a jej twórca pozostaje nieznany. Już dokument klasztorny z 1678 r. odnotowywał, że nie wiadomo, kto ją wyrzeźbił. Figura należała pierwotnie do rodziny Olędzkich z Krzymosz, zaprzyjaźnionej z bernardynami. Stała przytwierdzona do słupa na cmentarzyku w Krzymoszach. Gdy w 1671 r. Sylwia Olędzka podczas modlitwy doznała widzenia, w którym figura miała spoglądać na nią „żywymi oczami”, otoczono ją czcią w dworskim oratorium. 29 kwietnia 1678 r. Olędzcy ofiarowali figurę łukowskim bernardynom.

Figura szybko zasłynęła łaskami. Zakonnicy prowadzili rejestr cudów, w którym zanotowano 93 łaski otrzymane jeszcze w Krzymoszach i 48 w kościele łukowskim, przede wszystkim uzdrowienia. W 1780 r., za gwardiana Aleksego Remiszewskiego, spisano je w dziele „Cudów Pana Jezusa Miłosiernego…”.

Figura przedstawia Chrystusa po biczowaniu, w koronie cierniowej, z twarzą pełną cierpienia i łagodności. W dłoni trzyma trzcinę, którą żołnierze podali Mu na pośmiewisko jako berło. Przedstawienie nawiązuje do ewangelicznej sceny Ecce Homo („Oto Człowiek”). Chrystus jest ubrany w srebrną sukienkę, ozdobioną licznymi wotami: srebrnymi i złotymi sercami, pierścionkami, broszami i kamieniami. Każde z nich jest świadectwem wysłuchanej modlitwy. Głowę wieńczy metalowa, złocona korona cierniowa z promienistymi zdobieniami. Figurę eksponuje się na tle czerwonej draperii ze złotymi frędzlami i haftami.

Kult figury trwa nieprzerwanie od blisko czterech stuleci. Dawniej co miesiąc w piątek odprawiano przed nią specjalne nabożeństwo. Dziś parafia obchodzi uroczystość Pana Jezusa Miłosiernego we wtorek po Wielkanocy, a w każdy wtorek o godz. 18:00, przed Mszą św., odprawiana jest nowenna do Jezusa Miłosiernego – Frasobliwego.

 

 

Ołtarze boczne i pozostałe wyposażenie

W XIX wieku kościół miał osiem ołtarzy bocznych, po cztery z każdej strony nawy, zdobionych rzeźbionymi figurami. Pierwsze dwa, najbliższe prezbiterium, były dawniej zwrócone ku nawie i łączyły się z wysuniętym ołtarzem głównym. Podobnie jak ołtarz główny, mają formę architektoniczną z ciemną marmoryzacją, złoceniami i białymi rzeźbami. Kościół zachował osiem ołtarzy bocznych. Patrząc w stronę prezbiterium, po lewej stronie, kolejno od prezbiterium ku wejściu, znajdują się ołtarze z obrazami: Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, św. Anny, św. Tekli i św. Franciszka Ksawerego. Po prawej stronie, w tym samym porządku: św. Franciszka Serafickiego, św. Antoniego Padewskiego, św. Jana z Dukli i św. Rocha.

Dobór patronów dobrze oddaje duchowość świątyni. Obok Niepokalanej, szczególnie czczonej przez franciszkanów, są tu święci zakonu: św. Franciszek, św. Antoni i bernardyn św. Jan z Dukli, patron Polski i Litwy. Są też patroni bliscy ludowej pobożności: św. Anna, matka Maryi, św. Tekla, dziewica i męczennica, św. Franciszek Ksawery, apostoł Indii i Japonii, oraz św. Roch, opiekun w czasie zarazy, patron kościoła cmentarnego.

W prezbiterium i nawie umieszczono obrazy otoczone szczególną czcią współczesnych wiernych, m.in. wizerunek Jezusa Miłosiernego według objawień św. Faustyny („Jezu, ufam Tobie”). Na ścianach prezbiterium wiszą też starsze obrazy w złoconych ramach.

Do zabytkowego wyposażenia należą także ambona i chrzcielnica, odnowione i pozłocone w latach 1988–1989, oraz organy na chórze muzycznym.

Z kościołem wiążą się też dwa portrety trumienne fundatorów klasztoru: starosty Erazma Widlicy Domaszewskiego i Jezierskiego z Gołąbków, drugiego fundatora i dobrodzieja zakonników. Portrety trumienne, malowane na blasze i przybijane do wieka trumny, były charakterystycznym elementem staropolskiej kultury pogrzebowej. Łukowskie wizerunki wisiały w zakrystii obok portretu gwardiana o. Bonawentury Żółkiewskiego, który zawarł kontrakt na budowę kościoła murowanego. Pod koniec lat 70. XX wieku oryginały przekazano do Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach, gdzie można je oglądać do dziś. W dużej zakrystii wiszą obecnie kopie obu portretów z wizerunkami fundatorów.

 

 

Krzyż w wystroju świątyni

Tytuł kościoła, Podwyższenie Krzyża Świętego, znajduje odbicie w jego wystroju. Krzyż przyjmuje wchodzących już na zewnątrz, w wizerunku św. Heleny, która według tradycji odnalazła w Jerozolimie relikwie Krzyża Pańskiego. We wnętrzu centralne miejsce zajmuje krucyfiks w ołtarzu głównym, a dawne malowidło na łuku tęczowym przedstawiało Chrystusa na krzyżu. Ściany nawy obiegają stacje Drogi Krzyżowej, nabożeństwa szczególnie ukochanego i szerzonego przez synów św. Franciszka. Figura Pana Jezusa Miłosiernego w koronie cierniowej prowadzi wiernych do kontemplacji tej samej tajemnicy: miłości, która przez cierpienie i Krzyż prowadzi do zmartwychwstania.

 

 

Krypty

Pod kościołem znajdują się krypty bernardyńskie, w których przez dwa stulecia chowano zakonników oraz świeckich dobrodziejów konwentu, głównie szlachtę i zamożnych mieszczan. Obok kościoła istniał też cmentarz przyklasztorny.

Krypty wymurowano już w pierwszym roku po zawarciu kontraktu z mistrzem Adamem Tomaszewiczem w 1655 r., są więc najstarszą murowaną częścią kościoła. W ostatnich latach przeprowadzono w nich prace konserwatorskie oraz badania archeologiczne i antropologiczne, prowadzone przez naukowców Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu we współpracy z Muzeum Regionalnym w Łukowie. Ich wyniki opublikowano w 2025 r. w monografii pod redakcją prof. Małgorzaty Grupy. Badania objęły szczątki zakonników i wiernych świeckich oraz bogaty zespół przedmiotów: tkaniny i elementy strojów, m.in. pasy kontuszowe, czechmany, kaftany, nakrycia głowy, galony, wstążki i obuwie, a także przedmioty dewocyjne: medaliki, szkaplerze, różańce i krzyżyki. Znaleziska są bezcennym źródłem wiedzy o pobożności, ubiorze i życiu dawnych łukowian.

 

 

 

Dzwonnica

Obok kościoła stoi wolnostojąca, murowana dzwonnica, wzniesiona w 1766 r. w ostatnim etapie budowy zespołu. Zachowała się w niezmienionym stanie. Należy do najstarszych zabytków Łukowa i jest ważnym elementem kompozycji całego zespołu pobernardyńskiego.

Dzwonnica została zbudowana na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 8,5 × 8,5 m i ma 17,5 m wysokości. Jest to dwukondygnacyjna, prostopadłościenna bryła, jednoprzestrzenna w rzucie, nakryta dachem namiotowym zwieńczonym sygnaturką. Mury wzniesiono z cegły na zaprawie wapiennej i obustronnie otynkowano. Wnętrze ma posadzkę cementową, nagi, drewniany strop belkowy i pułap deskowy. Więźba dachowa jest drewniana, krokwiowa, a dach kryty blachą miedzianą. Stolarka okienna i drzwiowa jest drewniana, futrynowa. Otwory okienne mają drewniane, skrzydłowe prześwity. Na piętrze wisiały niegdyś dzwony, a na parterze mieściła się salka parafialna.

Remont kapitalny dzwonnicy przeprowadzono razem z remontem kościoła pod koniec lat 80. XX wieku: otrzymała wtedy nowe tynki i została odmalowana. Obecnie jest przedmiotem kompleksowej rewitalizacji, prowadzonej w ramach projektu współfinansowanego z programu Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021–2027. Projekt obejmuje prace konserwatorskie i budowlane przy dzwonnicy, prowadzone zgodnie z pozwoleniem Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na podstawie dokumentacji opracowanej przez architekta Piotra Kendzierawskiego. Obejmuje także przebudowę nawierzchni i ogrodzenia wokół kościoła oraz oświetlenie iluminacyjne kościoła, dzwonnicy i zachodniej elewacji budynku klasztornego. Wieczorna iluminacja wydobędzie z mroku piękno całego zespołu.

Dzwony łukowskiej świątyni dzieliły losy narodu. W 1915 r., w czasie I wojny światowej, zostały zrabowane. Dopiero w 1938 r. parafii udało się zakupić cztery nowe dzwony. W czasie II wojny światowej okupant zdjął trzy z nich i przeznaczył na cele wojenne, a czwarty udało się ukryć. W lipcu 1944 r., gdy front dotarł do Łukowa, ucierpiały zarówno kościół, jak i dzwonnica.

W 1962 r. zakupiono trzy nowe dzwony z przemyskiej ludwisarni Jana Felczyńskiego: „Maria” (555 kg), „Ignacy” (378 kg) i „Szymon Tadeusz” (242 kg). 30 czerwca 1963 r. poświęcił je ordynariusz siedlecki bp Ignacy Świrski. W 1966 r., jako wotum za 1000-lecie Chrztu Polski, zawieszono je w nowej, ażurowej dzwonnicy z elementów metalowych. Ponieważ współczesna konstrukcja nie pasuje do zabytkowego zespołu, planuje się jej rozbiórkę i przeniesienie dzwonów na drugą kondygnację zabytkowej dzwonnicy, gdzie wisiały dawniej.

 

 

 

Budynek poklasztorny

Na wschód od kościoła stoi dawny klasztor bernardynów. Budynek murowany wzniesiono w latach 1760–1770, częściowo z materiałów pozyskanych z rozbiórki starego drewnianego kościoła. Był pierwotnie kryty dachówką. Według XIX-wiecznego opisu na parterze znajdowały się kuchnia, refektarz i 10 cel, a na piętrze 20 cel zakonników. Klasztor łączył się z kościołem murowanym korytarzem, prowadzącym do chóru zakonnego za ołtarzem głównym.

Losy budynku odzwierciedlają dzieje Łukowa. Już od 1790 r. mieściła się w nim kasa Komisji Skarbowej i Wojskowej oraz archiwum miejskie, a w 1820 r. połowę zabudowań zajmowały Sąd Policji Poprawczej i więzienie. Po kasacie zakonu w 1864 r. budynek przeszedł na cele świeckie. Przez wiele lat budynek zajmowało I Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Kościuszki. Gdy szkoła przeniosła się do nowo wybudowanego gmachu, parafia odkupiła budynek poklasztorny od Starostwa Powiatowego w Łukowie i obecnie go użytkuje.

Po ponad stu pięćdziesięciu latach od kasaty budynek poklasztorny na nowo służy życiu Kościoła. W jego salach spotykają się liczne wspólnoty: chór „Ave Crux”, schola „Promyczki”, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży, Legion Maryi, Bractwo Strażnicy Kościoła, Bractwo Przenajświętszej Krwi, grupa „Miriam”, Apostolstwo Dobrej Śmierci i wiele innych. Dawne mury bernardyńskie znów wypełnia modlitwa, śpiew i formacja. Zachodnia elewacja budynku zostanie objęta iluminacją wraz z kościołem i dzwonnicą.

 

 

 

Otoczenie zespołu

 

Plac kościelny i dawny cmentarz

 

Kościół otacza plac kościelny, w miejscu dawnego cmentarza przyklasztornego i ogrodu bernardyńskiego. Ocienia go drzewostan złożony z kilku kasztanowców i kilkunastu lip, które nadają otoczeniu świątyni spokojny, parkowy charakter.

Obecne ogrodzenie placu składa się od frontu z murowanych z kamienia słupów i metalowych przęseł. Wzdłuż kościoła, po stronie południowej i zachodniej, tworzą je metalowe słupy i przęsła z pionowych prętów. Ogrodzenie to nie pasuje do zabytkowego zespołu, dlatego planowane jest wykonanie nowego, historyzującego ogrodzenia. W ramach planowanej rewitalizacji przebudowuje się też utwardzenia wokół kościoła, tak aby otoczenie zabytku odzyskało harmonijny wygląd.

 

 

Parking i zieleń

Przy zespole, od strony ul. Kard. Stefana Wyszyńskiego, znajduje się parking parafialny. W ramach projektu „Otworzyć ziemię na wodę życia”, dofinansowanego z Funduszy Europejskich dla Lubelskiego, szczelne nawierzchnie z asfaltu, betonu i różnorodnej kostki zastąpiono nawierzchniami przepuszczalnymi na przepuszczalnej podbudowie, a między miejscami postojowymi wprowadzono wyspy zieleni z drzewami, krzewami i trawnikami. Dzięki temu woda deszczowa wsiąka w ziemię zamiast spływać do kanalizacji, a otoczenie zabytku zyskało estetyczny wygląd.

Kolejny projekt, „Zaprosić zieleń, zatrzymać wodę”, przewiduje zagospodarowanie zielenią pozostałego terenu przy zespole: nasadzenia rodzimych drzew i krzewów, łąkę kwietną, ścieżki żwirowe, ławki parkowe oraz ścieżkę edukacyjną z tablicami poświęconymi przyrodzie i ochronie wód.

 

 

Woda deszczowa w służbie zieleni

W ramach projektu „Wodę z nieba w raj na ziemi” wokół kościoła powstaje system zbierania, magazynowania i rozprowadzania wód opadowych. Woda spływająca z dachów kościoła, budynku poklasztornego i dzwonnicy trafia przez osadnik i studnię filtracyjną do podziemnych zbiorników o łącznej pojemności około 58 m³. Stamtąd system nawadniania kropelkowego rozprowadza ją do sześciu sekcji trawników wokół kościoła. Projektowi towarzyszą tablice edukacyjne o racjonalnym wykorzystaniu wody deszczowej. W ten sposób bernardyński zespół, którego zakonnicy niegdyś uprawiali ogrody, znów staje się miejscem troski o stworzenie.

 

 

Najbliższe sąsiedztwo

Naprzeciwko kościoła, po drugiej stronie ulicy, stoi stara plebania przy ul. Kard. Stefana Wyszyńskiego 50. Ten murowany, jednopiętrowy budynek pozyskał w 1921 r. pierwszy proboszcz, ks. Kazimierz Kwiatkowski. Dziś mieści się w nim m.in. biuro cmentarza. Obecna plebania i kancelaria parafialna znajdują się przy ul. Kard. Stefana Wyszyńskiego 45.

 

Kościół św. Rocha i kaplice

Do parafii należy także cmentarz grzebalny z drewnianym kościołem św. Rocha. W latach 1838–1865 kościół ten był świątynią parafialną Łukowa, a w XX wieku wielokrotnie zastępował kościół pobernardyński na czas remontów. Co roku w niedzielę po 16 sierpnia odbywa się tu najliczniej uczęszczany odpust parafii. Posługa duszpasterska jest prowadzona również w kaplicy w Świdrach, w kaplicy szpitalnej i w kaplicy Domu Pomocy Społecznej w Ryżkach.

 

 

 

Prace w latach 2024–2025

W latach 2024–2025 przy zespole przeprowadzono duże i kosztowne prace w ramach projektu „Prace remontowe i konserwatorskie przy zespole klasztornym pobernardyńskim w Łukowie”, dofinansowanego z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków „Polski Ład”. Wartość projektu wyniosła 3 500 987,04 zł, w tym dofinansowanie 2 859 549,28 zł i wkład własny parafii 641 437,76 zł. Zadanie obejmowało trzy części.

Krypty kościoła. Prace budowlane i remontowe w kryptach wykonała firma remontowo-budowlana JAR-BUD Jarosława Skwarka z Łukowa. Obniżono poziom gruntu, wzmocniono fundamenty, wykonano żelbetową posadzkę, odtworzono okienka doświetlające, oczyszczono cegły i uzupełniono ubytki muru oraz wykonano instalację elektryczną. Dzięki temu najstarsza część świątyni została zabezpieczona na kolejne stulecia.

Strefa przyziemia kościoła. Firma remontowo-budowlana DAN-BUD Daniela Skwarka z Łukowa wymieniła uszkodzone tynki w dolnych partiach budynku, przebudowała schody zewnętrzne i wejście do krypt, wykonała obróbki przy oknach doświetlających krypty, opaskę wokół budynku oraz pomalowała dolne partie elewacji.

„Klasztorek”. Prace remontowe w tzw. „klasztorku”, czyli południowo-zachodniej części budynku poklasztornego, wykonała firma MP-BUD Marii Pucyk z Łukowa. Zaizolowano fundamenty, wzmocniono konstrukcję budynku, wymieniono tynki i instalację elektryczną, odnowiono elementy drewniane i pomalowano ściany.

 

 

 

Kalendarium budowy i prac przy zespole

  • 1627–1629 – budowa drewnianego kościoła Świętego Krzyża i klasztoru; 2 czerwca 1629 r. intromisja bernardynów
  • 1648 – pozwolenie biskupa Piotra Gębickiego na poświęcenie kamienia węgielnego pod kościół murowany
  • 1655 – kontrakt z mistrzem Adamem Tomaszewiczem; w pierwszym roku wymurowano krypty; dalsze prace przerwał potop szwedzki
  • 1711–1712 – legat Jana Kuropatnickiego, założenie cegielni, dalsze prace przy fundamentach
  • ok. 1760–1770 – zasadnicza budowa kościoła i klasztoru; 1766 – budowa dzwonnicy; 1770 – ukończenie kościoła
  • 1821 – dotacja rządowa na otynkowanie i wykończenie kościoła
  • 1858 – odnowienie i pobielenie kościoła staraniem gwardiana Benedykta Piotrowskiego
  • od 1889 – potajemne podmurowywanie fundamentów przez ks. Łubkowskiego mimo zakazu władz carskich
  • 1928 – poprawa tynków fasady i odnowienie malowideł
  • 1944 – zniszczenia wojenne: uszkodzony dach, zawalona górna część absydy, wybite okna
  • 1951 – remont wnętrza; zamalowanie polichromii, odnowienie ołtarza głównego i dwóch bocznych
  • 1965 – odnowienie elewacji i malowideł na fasadzie
  • 1974 – odtworzenie malowidła na łuku tęczowym
  • 1915 – zrabowanie dzwonów; 1938 – zakup czterech nowych dzwonów
  • 1962–1966 – nowe dzwony z ludwisarni Felczyńskich (poświęcone w 1963 r.), zawieszone w 1966 r. w metalowej dzwonnicy jako wotum Millennium
  • 1987–1989 – kapitalny remont: więźba, pokrycie z blachy miedzianej, nowe tynki, renowacja i pozłocenie ołtarzy, ambony i chrzcielnicy, remont kapitalny dzwonnicy
  • 2005 – nowa posadzka (marmur w prezbiterium, granit w nawie), nowe instalacje
  • 2019–2022 – prace archeologiczne w kryptach kościoła (prof. Małgorzata Grupa z UMK w Toruniu)
  • 2022–2025 – prace konserwatorskie polichromii prezbiterium (prof. Jan Rogóż, mgr Aleksandra Wysokińska) z dofinansowaniem przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
  •  2024–2025 – remont krypt, strefy przyziemia i schodów kościoła oraz „klasztorka” z dofinansowaniem z Rządowego Programu Odbudowy Zabytków „Polski Ład”
  • 2025–2026 – przebudowa polegająca na rozszczelnieniu powierzchni parkingowych i rozbudowa parkingu oraz budowa systemu zbierania i dystrybuowania wód opadowych z budynków parafialnych projekty dofinansowane z Funduszy Europejskich dla Lubelskiego

 

 

Zakończenie

Zespół pobernardyński w Łukowie jest świadectwem wiary i wytrwałości wielu pokoleń. Jego budowa trwała ponad sto lat, a kościół przetrwał kasatę, zakaz remontów i zniszczenia wojenne. Dziś odzyskuje dawny blask. Barokowa świątynia z lwowskimi ołtarzami i łaskami słynącą figurą Pana Jezusa Miłosiernego, dzwonnica z 1766 r. i mury dawnego klasztoru tworzą całość o wyjątkowej wartości historycznej, artystycznej i duchowej. Troska o ten zabytek jest troską o pamięć i tożsamość Łukowa.

 

 

Bibliografia

  • Grupa M. (red.), Kościół pobernardyński Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie – badania archeologiczne, Łuków–Toruń 2025.
  • Jopek M., Historia parafii pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie w latach 1921–2006, praca magisterska, Akademia Podlaska, Siedlce 2009.
  • Milewski T., Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie, Łuków 1999.
  • Okoń M., Parafia i Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie, Łuków 2021.
  • Rzewuski J., Parafia rzymskokatolicka w Łukowie w okresie średniowiecza i w czasach nowożytnych, od XIII do XX wieku, Łuków 2021.
  • Zachoszcz (Brodowska) M., Kościół pobernardyński – Łuków, praca konkursowa „Zabytki mojej ziemi”, 1985.
  • Zespół klasztorny Bernardynów z 2 poł. XVIII w., szlakziemilukowskiej.pl.
  • Kościół Po-Bernardyński w Łukowie, lukow-historia.pl.
  • Sanktuarium w Łukowie oraz Utrwalić w życzliwej pamięci, lukow-historia.pl.
  • Dokumentacja projektów parafii realizowanych w ramach Rządowego Programu Odbudowy Zabytków „Polski Ład” oraz programu Fundusze Europejskie dla Lubelskiego 2021–2027.